مجله الكترونيكي

در ديوان شمس سخن مستقيم، پسند مولوي نيست. او بر آن است كه واژه ها خيانتكارند و هر قدر براي كنكاش در چيزها از واژه ها كمك بگيريم، از حقيقت آنها دور شده ايم. به گمان مولوي «لفظ ها و نام ها چون دام ها» يند و بايد «شرح اين هجران و قال» را كم كرد، چرا كه خون به خون شستن محال است و محال» اما راه هاي هنرمندانه اي هست كه سخن را از اين پوچي مختوم برهاند و اگر نه به يك مقصد از پيش نشان شده، دست كم تا دورترين منزلگاه ممكن معنا برساند. نمادها، ميانجي سخن و مخاطب آن در نظريه بيان مولوي هستند. نمادها چه براي خواننده اي از ميان مردمان ساده و چه خواص قابل فهم تر است. همين نمادها و نشانه هاي تمثيلي عنصر مشترك ميان سخن ادبي و افسانه هاي مردمي هستند، يعني ژانري (نوعي) از ادبيات كه مردمان ساده با آن بسيار خو دارند و از قضا گنجينه حكمت مردمي نيز هستند.

وجود نمادها همواره لذت خواندن را تا مرز تكاپوي شادمانه براي يافتن بالا مي برد. ابهام همواره پرتر و گوياتر است از صراحت! از سوي ديگر نمادها به دليل داشتن لايه هاي معنا ـ و نه يك معناي يكسره و آشكار ـ خواننده انديشمند را پديد مي آورند. نمادها بار گسترده اي از ارجاع به فرهنگ انساني دارند كه به آثار ادبي غنا مي بخشند. اين گونه است كه آثار ادبي نمادين در هر قرن و دوره اي بار ديگر تفسير و تأويل مي شوند و هربار از زاويه جديدي در برابر ديدگان قرار مي گيرند. وجود همين جريان ها زمينه ساز دوره هاي انقلاب فكري و ادبي بوده اند. به قول رولان بارت در Critique et Verite (نقد و حقيقت) بازنگري آثار كلاسيك كه هر چند گاه رونق مي يابد، نشاني از «روندهاي منظم ارزشيابي» است. هر چند گاه يك بار هر سرزميني ميراث گذشته خود را به ميان مي آورد و در آن كنكاش مي كند. از اين رو در قلمرو ادب فارسي، بازنگري به آثار مولوي جرياني مداوم است و مولوي نيز در اين ميان و بين عوامل گوناگون، مديون سخن نمادين خود است.

پيامبران و انبيايي كه در بخش هاي پي درپي اين نوشتار به آن ها خواهيم پرداخت:

حضرت موسي، نوح، ابراهيم، يوسف، يعقوب، سليمان، يونس، ايوب، الياس و خضر (الياهو هناوي)، خواهند بود. واژه هايي كه براي درك بهتر شعر به معناي آنها نياز است در پايان هر بخش جداگانه همراه معناي خود خواهند آمد.

« مو سي »

مولوي انسان را جزئي از حقيقت كل مي داند و در نتيجه به او ارج مي گذارد. نيي جدا مانده از نيستان وجود كل كه در آرزوي بازگشت به اصل خود است. مولوي راه تحقق وحدت وجود را عشقي پرشور مي داند. اين عشق در مراحل گوناگوني كه عرفا قائل هستند وجود آدمي را پالايش مي دهد و به درجات اولياء انبياء و پيامبران به مرحله نهايي مي رسند و مي توانند تجلي وجود حد-اوند را ببينند، در اين ميان نور و طور و موسي عمران نشانه هايي نمادين هستند. يك انسان توانست در كوه طور بايستد و تجلي نور را ببيند.

*عالم چو كوه طوردان، ما همچو موسي طالبان

هر دم تجلي مي رسد، بر مي شكافد كوه را

عالم چو كوه طور شد، هر ذره اي پر نور شد

مانند موسي روح هم افتاد بي هوش از لقا

آتش بر درختي افتاده، اما درخت نه مي سوزد و نه خاكستر مي شود و موسي حيران در آن مي نگرد.

* اي روز چون حشري مگر؟ وي شب شب قدري مگر؟

يا چون درخت موسييي كو مظهر الله شد؟

* كوه طور و دشت و صحرا از فروغ نور او

چون بهشت جاوداني گشته از فر وضياء

از نواي عشق او آنجا زمين در جوش بود

وزهواي وصل او در چرخ دائم شد سماء

ميقات در ادب فارسي به معناي مكان ديداري است اما نه هر ديداري. در اصل ديدار جانان و حد-اوند. مولوي جان انساني را چون كوه طوري مي داند كه در صورت پاك كردن آن از منيّت مي توان در آن به ميقات رسيد.

* جان طور است و من موسي كه من بيهوش و او رقصان

و ليكن اين كسي داند كه بر ميقات من گردد.

* چون فزون گردد تجلي از جمال حق ببين

ذره ذره هر دو عالم گشته موسي وار مست.

جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او

آن نور و طور و موسي عمرانم آرزوست

* موسي جانم به كُه طور رفت

آمد هنگام ملاقات من

طور ندا كرد كه آن خسته كيست؟

كامد سرمست به ميقات من؟

موسي، چوپاني، شاهزاده اي، دانشنمدي از راه دراز به ميقات آمده او انساني پوياست و حركت وجود او سازنده:

* درخت اگر متحرك بدي زجاي به جاي

نه جور ارًه كشيدي نه ظلم تبر

نگر به موسي عمران كه از بر مادر

به مدين آمد و زان راه گشت او مولا

از راه دراز آمده و به درگاه خوانده شده است و چه باك اگر به او لَن تراني مي گويد (نمي گذارم ببيني)

* اعتمادي دارد او بر لطف دوست

گر سماع لنتراني مي كند

در آن مكان پاك بايد كفش از پا گيرد و كفش نماد آلودگي هاي خاكي است

* چون كه كليم حق بشد سوي درخت آتشين

گفت: من آب كوثرم كفش برون كن و بيا

هيچ مترس از آتشم، زانك من آبم و خوشم

جانب دولت آمدي، صور تراست مرحبا!

در زبان نمادين مولوي، موسي يكسره به جان هستي تبديل مي شود.

هر وجودي يك موساي جان دارد كه بايد پرورش يابد:

* اي موسي جان شبان شده اي

بر طور برآ ترك گله كن!

نعلين ز دو پا بيرون كن و رو

در دشت طور پا آبله كن؟

موسي پيامدار مي شود و مأمور به زير كشيدن فرعون. عصايي در اين ميانه نشانه توانايي حق مي شود، چوب خشكي سرچشمه معجزه ها و چوپان مي رود تا در گردن فرعون افسار و زنگوله بيندازد!

* تكيه گه تو حق شد نه عصا

انداز عصا وان را يله كن!

فرعون هوي چون شد حَيَوان

در گردن او رو زنگله كن!

اما آن گونه كه «موسي جان» وجود دارد، در نفس بشري فرعون هاي كوچك و بزرگ نيز به بيداد نشسته اند.

* ببُر اي عشق چو موسي سر فرعون تكبر

هله فرعون به پيش آكه گرفتم در و بامت

نَبردِ موسي و فرعون نماد خير و شر چه در نهاد آدمي و چه در دنياست.

* گر عجب هاي جهان حيران شود در ما رواست

كاين چنين فرعون را ما موسي عمران كنيم.

* گر تو فرعون مني از مصر تن بيرون كني

در درون حالي ببيني موسي و هارون خويش

لنگري از كنج مادون بسته اي برپاي خويش

تا فروتر مي روي هر روز با قارون خويش

پس در آنِ آدمي نفر سومي نيز هست: قارون چونان نمادي از زر پرستي و تب شدگي زر. داستان قارون يا قورح انسان امير نفس و آزمندي را نشان مي دهد كه در برابر موسي طغيان مي كند.

* همچو موسي زدرخت تو حريف نوريم

ما چرا عاشق برگ و زر وقارون باشيم

موسي نماد خوار شمردنِ زر پرستي و بت انگاري زر است. او پيامبري است كه بر اساس رواياتي به جاي دست بردن در طشت زر، آتش را بر مي دارد و به دهان مي برد و از اين رو الكن مي شود.

* هست دو طشت در يكي آتش وآن دگر زر

آتش اختيار كن، دست در آن ميانه كن

شو چو كليم هين نظر تا نكني به طشت زر

آتش گير در دهان، لبِ وطن زبانه كن

* گليم موسي و هارون به از مال و زر قارون

چرا شايد كه بفروشي تو ديداري به ديناري

قارون با تمامي دارايي خود به اراده خداوندي به تَه زمين فرو مي رود و اين براي مولوي نمادي از نفس است و مهار آن.

* نقش چون قارون زسعي ما درون خاك شد

بعد آن مردانه سوي گنج قارون تاختيم

* گر زانكه تو قاروني در عشق شوي مفلس

در زانكه خداوندي هم بنده شوي با ما

* مس هستي ات چو موسي زكيمياش زر شد

چه غمست اگر چو قارون به جوال زر نداري

عصاي موسي براي مولوي نمادي است از جسم انسان. چوب خشكي معجزه گر مي شود و جسمي خاكي پرواز مي كند به عرش. و اين كار موساي عشق است.

* ذره هاي تيره را در نور او روشن كنيم

چشم هاي خيره را در روي او تابان كنيم

چوب خشك جسم ما را كو به مانند عصاست

در كف موسي عشقش معجز شعبان كنيم

شعبان يا اژدها همان ماري است كه از عصاي حضرت موسي به وجود مي آيد.

* چون عصاي موسي بود آن وصل اكنون مارشد

اي وصال موسي اش اندر ربا اين مار را

*از آن سو كه عصايي اژدها شد

به دوزخ برد او فرعونيان را

* منكر مباش بنگر اندر عصاي موسي

يك لحظه آن عصا بُد، يك لحظه اژدها شد

عصا نشانه قدرت حُدا در دست موسي است و سلاح مبارزه با فرعون.

* بدانك موسي فرعون كش درين شهرست

عصاش را تو نبيني ولي عصا دارد.

همين عصا بارها عامل اجراي معجزه اي گوناگوني چون خون شدن آب نيل و بيرون آمدن آب از سنگ در صحراي سينا مي شود:

«حديث موسي و سنگ و عصا و چشمه آب».

* خواه ما را مار كن، خواهي عصا

معجز موسي و برهان توايم

* بدان قدرت كه ماري شد عصايي

به هر شب چون عصا و روز ماريم

* آن عصاي موسي اژدها بخورد

تو مگر هم زان عصا آموختي

* تويي به جاي موسي و ما ترا عصايي

به جز كف موسي عصا نيافت برهان

* موسي نهان آمد، صد چشم روان آمد

جان همچو عصا آمد، تن همچو حجر آمد

* صخره موسي گر ازو چشمه روان كشت چو جو

جوي روان حكمت حق، صخره خارا دل من

* دلي فرعون سركش اژدهاييم

دلي موسي عصا و بردباريم

موسي مظهر عظمت در جهان، به دريا نيز فرمان مي راند: «دريا به پيش موسي كي ماند سد راه»

* كه دريا را شكافيدن بود چالاكي موسي

قباي مد شكافيدن زنور مصطفي باشد

* به هر بحري كه تازه همچو موسي

شكافد بحر تا در وي براني

* بيا كامروز چون موسي عمران

به مردي گرد از دريا بر آريم!

* چو بدين گُهر رسيدي رسدت كه از كرامت

بنهي قدم چو موسي، گذري زهفت دريا

دست موسي چون از آستين بيرون مي آيد سفيد و نوراني است و در ادب فارسي به يد بيضا مشهور است و براي مولوي نمادي از پاكي درون و نيروي خويشتن شناسي.

* چو گرد سينه خود طوف كرديم

يد بيضا زجِيب جان برآريم

موسي با معجزه ها به جنگ فرعون مي شود. خير خُداوندي همواره در نهايت بر نيروي شر پيروز است.

* شمار برگ اگر باشد يكي فرعون جباري

كف موسي يكايك را به جاي خويش بنشاند

فرعون نماد نَكَر (زشتي) و موسي نماد شَكَر (زيبايي). فرعون «من» است و موسي وحدت.

* نَكَر فرعون و شَكَر موسي كرد

بهانه زحال ما حاكيست

جنس فرعون هر كس درمني است

جنس موسي هر آنك در پاكي ست

مولوي آرزوي پيروزي موسي بر فرعون در همه معاني خود را اين گونه بيان مي كند:

* فرعون بدان سختي، با آن همه بدبختي

نك موسي عمران شد تا باد چنين باد!

« نـوح »

در نوح توفاني دائمي بر پاست. توفان گريز از شر و رسيدن به حقيقت و پاكي. نوح در شعر مولوي نماد گذر از اين توفان است:

* اينك آن نوحي كه لوح معرفت كشتي اوست

هر چه در كشتي ش نايد غرقه توفان كند

* كشتي نوحيم و در توفان روح

لاجرم بي دست و بي پا مي رويم

همچو موج از خود برآوريم سر

باز هم. در خود تماشا مي رويم

نوح ايمان خود را همراه موجودات زمين در كشتي مي اندازد و خود را به باد توفان آزمون مي دهد.

* به صفت كشتي نوحم كه به باد تو روانم

چو مرا باد تو دادي، مده اي دوست به بادم

ولي دوست او را به باد نمي دهد و پيروزي را از آن او مي سازد.

* من اگر كشتي نوحم چه عجب چون همه روحم

من اگر فتح و فتوحم چه عجب شاه نژادم

نوح نمادي است از محرميت با توفان چرا كه آن را مي شناسد

* جمله جهان ويران شود و زعشق هر ويرانه اي

با نوح همكشتي شود، پس محرم توفان شود

* از بس كه نوح عشقت چون نوح نوحه دارد

كشتي جان ما را درياي راز كرده

* اندرين توفان كه خونست آب او

لطف خود را نوح ثاني مي كند

تو نوح بودي مدتي، بودت قدم در شدتي

ماننده كشتي كنون بي پا و بي گامت كند

« ابراهيم »

در ادبيات فارسي به آتش در شدن ابراهيم مايه سخن گفتن از آزمون هاي خُداوند است. انساني را بي هيچ پناهي به درون آتش بيندازند و آتش بر او گلستان شود. و او خود مي داند كه آزمون ها را بايد به جان خريد.

* آتش نو را ببين، زود درآ چون خليل

گرچه به شكل آتش است، باده صافي است آن

* پا كوفت خليل الله در آتش نمرودي

تا حلق ذبيح الله بر تيغ بلا كوبد

* بردار اين طبق را، زيرا خليل حق را

باغ است و آب حيوان گر آذر است، مردن

«نار او نور شد از بهر خليل» و اين نشانه ديگري از توانايي خد-اوند است.

* پاي در آتش بنه همچو خليل اي پسر

كاتش از لطف او روضه نيلوفريست

* چون خليلي هيچ از آتش مترس، ايمن برو

من از آتش صد گلستانت كنيم نيكو شنو

شهرت ميهمان نوازي ابراهيم كه در تورا آمده است، به گوش مولوي نيز رسيده است:

* گه چو روح الله طبيبي مي شود

گه خليلش ميزباني مي كند.

براي مولوي فداكاري ابراهيم در قرباني كردن فرزند با مفهوم دست شستن از زندگي دنياي در راه خُدا پيوند دارد و اتفاقاً تعصبي در مورد نام اين فرزندان ندارد «اسحق قرباني است اين!» و «اسحاق شو در بحر ما، خاموش و در بحر ما»

 « يوسـف »

مولوي انسان را اسير چاه نفس مي داند و جان را در اشتياق ديدار نور و روح كل. يعقوب جان است كه در اشتياق ديدار يوسف كنعان وا ا سفاها همي زند...

* يعقوب وار وا ا سفاها همي زنم

ديدار خوب يوسف كنعانم آرزوست

در سلسله نمادهاي مولوي موساي جان، فرعون تن و قارون وجود را ديديم و اينك مي رسيم به جان يعقوبي و جان يوسفي:

* هزاران جان يعقوبي همي سوزد از اين خوبي

چرا اي يوسف خوبان در اين چاهي نمي دانم

* اي سوخته يوسف در آتش يعقوبي

گه بيت و غزل گويي گه پاي عمل كوبي

اي يوسف كنعاني وي جان سليماني

گه تاج و كمر خواهي نك تاج و كمرباري

آدمي نيز همچون يعقوب چون از معنويت دور بماند، دنيا برايش بيت احزان مي شود. «چو زآن يوسف جدا مانم، يقين در بيت احزانم»

و باز در بيان پويايي روح:

* درخت اگر متحرك شدي زجاي به جاي

نه جور ارّه كشيدي نه ظلم تبر

مگر به يوسف كنعان كه از كنار پدر

سفر فتادش تا مصر و گشت مستثنا.

لحظه به لحظه داستان يوسف براي مولوي گنجينه اي از نمادهاي عرفاني است، گرگ، پيرهن يوسف، نور ديده يافتن يعقوب، چاه، رَسَن خُداوندي، مصر، زليخا، برادران، تعبير خواب، زيبايي يوسف، از چاه به جاه شدن يوسف و...» از چه مگو، از جاه گو، اي يوسف جان پرورم...» يوسف نماد انساني پاكدامن و بزرگ منش است كه حتي وقتي برادران او را در چاه حسد خود مي اندازند باز در آرزوي بخشايش براي آنان است.

* شنيده ام كه يوسف نخفت شب

ده سال 

رادران را از حق بخواست آن شه زاد

كه اي خُداي اگر، عفوشان كني كردي

و گر نه در فكنم صد فغان درين بنياد

مگير يارب ازيشان كه بس پشيمانند آن گناه كزيشان بناگهان افتاد

دو پاي يوسف آماس كرد از شب خيز

به درد آمد چشمش زگريه و فرياد

غريو در ملكوت و فرشتگان افتاد

كه بحر لطف بجوشيد و بندها بگشاد

نور ديده و بينايي آن گاه باز مي گردد كه جان يعقوبي و جان يوسفي به هم مي رسند و يكي مي شوند و انسان به ذات خُدايي وجود خود دست مي يابد.

* يعقوب صفت كه بود كز پيرهن يوسف

او بوي پسر جويد، خود نور بصر يابد

* منم يعقوب و او يوسف كه چشمم روشن از بويش

اگر چه اصل اين بو را نمي دانم، نمي دانم

* بگو به يوسف يعقوب هجر را درياب

كه بي پيرهن نصرت تو حبس عما ست

* خُنُك كسي كه ازين بوي كرته يوسف

دلش چو ديده يعقوب خسته واشد زود

* چون گل سرخ گريبان زطرب بدرانيد

وقت آن شد كه به يعقوب رسد پيراهن

* براي مولوي چاه، نماد زندگي دنيايي است و بر آمدن از چاه نمادي از درگذشتش از نفس و رسيدن به جانان.

* آن دم كه به چاه آمد يوسف، خبريش آمد

كه كار تو مي سازد، اي خسته بيمارم

اي گلشن و گلزارم وي صحبت بيمارم

اي يوسف ديدارم وي رونق بازارم

* زچاهي يوسفان را بر كشيدم

كه از يعقوب ايشان ياد كردم

* اندرين چاه جهان يوسف حًسني ست نهان

من برين چرخ ازو همچو رسن پيچيدم

* چو زندانم بود چاهي كه در قعرش بود يوسف

خنك جان من آن روزي كه در زندان شدن باشم

* الا اي يوسف خوبان مصرآ

زقعر چَه به حبل الله رستي

زبرق چهره خوبت، چه محرومست يعقوبت؟

الا اي يوسف خوبان به قعر چَه چه مي ماني؟

* درين چَهي تو چو يوسف، خيال دوست من

رسن ترا به فلك هاي برترين كشد!

يوسف جان چون از ته چاه برآيد مولوي هلهله مي كند و جهان هستي را مژده مي دهد:

* آمد بهار جان ها، اي شاخ تر به رقص آ

چون يوسف اندر آمد، مصر و شكر به رقص آ

پايان جنگ آمد، آواز چنگ آمد

يوسف زچاه آمد، اي بي هنر به رقص آ

* اي يوسف خوش نام ما، خوش مي روي بر بام ما

اي در شكسته جام ما، اي بر دريده دام ما

* محنت ايوب را، فاقه يعقوب

چاره ديگر نبود، رحمت رحمان رسيد

* گرچه يكي يوسف و صد گرگ بود

از دم يعقوب كَرَم رست رست

مصر جاي واقعي يوسف نيست، اما او آنجا را آباد مي كند. مصر زير پاي يوسف مُلك عشق مي شود.

* يوسف مصري فرو كن سر، به مصر اندر نگر

شهر پر آشوب بين و جمله بازار مست

* چو يوسف با عزيز مصر باشيد

برون آئيد از زندان و از چاه

چو يوسف ملك مصر عشق گيريد

كسي كو صبر كرد در چاه روزه

* به درون توست مصري كه تويي شكر ستانش

چه غمست اگر زبيرون مدد شكر نداري

شده ام غلام صورت به مثال بت پرستان

تو چو يوسفي وليكن به درون نظر نداري

* منم مصر و شكر خانه چو يوسف در برم گيرد

چه جويم ملك كنعان را چو او كنعان من باشد

* اي خواجه بازرگان از مصر شكر آمد

وان يوسف چون شكر ناگه زسفر آمد

براي مولوي يوسف نمادي است از زيبايي روح و جان كه از فراواني در چهره و جسم نمود مي يابد. او خوب است و زيبا. «رخ يوسفانه» يكي از استعاره هاي تكراري مولوي در غزليات شمس است و از آن برداشت هايي در چهارچوب ديدگاه عرفاني خود دارد.

* يوسف كنعانيم روي چو ماهت گواست

هيچ كس از آفتاب خط و گواهي نخواست.

مولوي داستان يوسف را نمادي از جهان پس از مرگ مي داند.

* چون غرق دريا مي شود، درياش بر سر مينهد

چون يوسف چاهي كه او از چاه سوي جاه شد

گويند اصل آدمي خاك است و خاكي مي شود

كي خاك گردد آن كسي كو خاك اين درگاه شد

يكسان نمايد كشت ها تا وقت خرمن در رسد

نيمش مغز نغز شد، وان نيم ديگر كاه شد.

* كدام دانه فرو رفت در زمين كه نرست

چرا به دانه انسانت اين گمان باشد

كدام دلو فرو رفت و پر بيرون نامد

زچاه يوسف جان را چرا فغان باشد؟

* در چاه شب غافل مشو در دلو گردون دست زن

يوسف گرفت آن دلو را، از چاه سوي جاه شد.

مولوي اميدواري به نجات را به كمك داستان يوسف باز مي نمايد.

* نوميد مشو جانا كاميد پديد آمد

اوميد همه جان ها از غيب رسيد آيد

نوميد مشو اي جان در ظلمت اين زندان

كان شاه كه يوسف را ازحبس خريد آمد

امروز خندانيم و خوش كان بخت خندان مي رسد

سلطان سلطانان ما از سوي ميدان مي رسد

امروز توبه بشكنم، پرهيز را بر هم زنم

كان يوسف خوبان من از شهر كنعان مي رسد

چند توضيح

· نك : آنك يا اينك

· حبل الله : رسن حُداوندي

· شكر : شكر محصول مهم مصر باستان بوده به دليل منتيكرهاي حاشيه رود نيل

· بيت احزان : خانه اندوه وگريه

· فاقه : رنج و محنت

« سليمان »

ادشاهي كردن سليمان براي مولوي جنبه زميني ندارد و سليمان و پادشاهي او تنها نمادي است از دستيابي به وحدت با جهان و آفريننده آن وحدت با جهان همراه با نمادهايي چون دانستن زبان پرندگان و زبان موران است سليمان با جهان هستي همزبان مي شود.

* در پرده حجاز بگو خوش ترانه اي

من هدهدم صفير سليمانم آرزوست

* هر مرغ جان چون فاخته در عشق طوقي ساخته

چون من قفس پرداخته، سوي سليمان مي رود

* چه بودي؟ كه يك مرغ پران شدي

برو طوق سر سليمان ما

* اين هد هد از سپاه سليمان همي پرد

وين بلبل از نواحي گلزار مي رسد

* از نام تو آنك سليمان به يكي مرغ

در مُلكت بلقيس شكوه و ظفر افكند

يك حمله ديگر به سليمان بگراييم

كان هد هد پر خون شده منقار درآمد

* شاه پريان بين ز سليمان و پيمبر

اندر طلب هدهد طيار رسيده

گفته حضرت سليمان براي همه ملل آشناست: كار و كوشش را از مورچگان بياموز و در داستان هاي عرفاني مور به نشانه ناتواني و نماد كوچك بودن در برابر جهان آفرينش برگزيده شده داستان هايي به مور و حضرت سليمان چونان نمادي از عظمت روح انساني نسبت داده شده است.

* همگي ملك سليمان به يكي مور ببخشد

بدهد دو جهان را و دلي را نرماند

نه موران با سليمان راز گفتند؟

نه با داوود مي زد كُه صدايي؟

مورش مگو زجهان سليمان وقت اوست

زيرا كه تخت و ملك بياراست آرزو

* چو سليمان اگر او تاج نهد بر سر ما

همچو مور از پي شكرش همه بسته كمريم

* ور سليمان بر موران آيد

تا شود مور سليمان، چه شود؟

* آخر نه سليمان هم بشنيد غم موري

آخر تو سليماني انگار كه من مورم

در داستان هاي غير يهودي آمده است كه سليمان به كمك نگين انگشتر خود كه هديه اي خُدايي بود، به پاشاهي رسيد. روزي ديوي در كنار دريا به شكل يكي از نزديكان او در آمد و بفريفتش تا نگين را به او بسپارد و به آب تني برود. ديو سال ها با ظاهر سليمان پادشاهي كرد تا سرانجام سليمان نگين را در شكم يك ماهي يافت و دوباره به پادشاهي رسيد.

باز نگين سليمان نمادي است از جان علوي كه در دست شيطان اسير است و انسان را از اريكه سلطنت به زير مي كشد. مولوي انسان را به مبارزه با نفس و به دست آوردن نگين سليمان وجود هر انسان فرا مي خواند.

*ملكي كه پريشان شد از شوخي شيطان شد

باز آن سليمان شد، تا باد چنين بادا

* دام افكندم تا صيد كنم ماهييي

صيد سليمان وقت، جان من انگشتري

*همچو سليماني بشكافد ماهي را

اندر شكم ماهي آن خاتم زر يابد

* گر ديو زند طعنه كه خود نيست سليمان

اي ديو اگر نيست تو در كار چرايي؟

آن گاه كه سليمان وجود برود، ديو بر آدمي چيره مي گردد:

* چونك سليمان برود، ديو شهنشاه شود

چون برود صبر و خِرَد نفس تو اماره شود

* مها تويي سليمان فراق و غم چو ديوان

چو دور شد سليمان، نه دست يافت شيطان؟

سليمان بي شك نه تنها در زبان نمادين مولوي، بلكه در فرهنگ جهاني نمادي است از زبان پرواز، زبان اوج.

«زبان مرغ مي دانم، سليمانم!»

« يونس »

از ديدگاه مولوي جان و روح چون يونس در شكم ماهي هستند در جسم خاكي اسيرند. يونس در كشتي بود كه دريا طوفاني شد. سرنشينان گفتند كه علت طوفان وجود گناهكاري در ميان آنان است. قرعه انداختند و به نام يونس در آمد. هفت بار تكرار كردند باز نام يونس آمد. پس او خود را به دهان نهنگي انداخت. چهل روز در شكم او بود تا آن كه خد-اوند دعايش را پذيرفت.

* يونس قدسي تويي، در تن چون ماهي تويي

باز شكافت و ببين كاين تن ماهي ست آن

* يونسي ديدم نشسته بر لب درياي عشق

گفتمش چوني؟ جوابم داد بر توفان خويش

گفت: بودم اندرين دريا غذاي ماهييي

پس چو حرف نون خميدم تا شدم ذوالنون خويش

ذوالنون به معناي صاحب ماهي است. يونس پس از رنج ها وپالايش، صاحب ماهي مي شود و نه طعمه ماهي.

* اندر شكم ماهي دم با كه زند يونس

جز او كه بود مونس در نيمشب تاري

« ايـوب »

ايوب نه تنها يكي از سرچشمه هاي ادب كهن جهان است، بلكه در گسترده ادبيات مدرن نيز الهام بخش نويسندگان بسياري بوده است. رنج ايوب و آزمون هاي دشوار، او، دوام آوردنش و جهد بر همه بلاها داستاني بس گيرا و انديشه برانگيز. و مولوي در غزليات شمس اشاره ايي به او دارد.

* ترا هر گوشه ايوبي، به هر اطراف يعقوبي

شكسته عشق درهاشان قماش از خانه دزديده

* ايوب را آمد نظر، يعقوب را آمد پسر

خورشيد شد جفت قمر در مجلس آ، عشرت گزين

* محنت ايوب را، فاقه يعقوب را

چاره ديگر نبود رحمت رحمان رسيد

* آن ميوه يعقوبي، وان چشمه ايوبي

از منظره پيدا شد، هنگام نظر آمد

« خضر و الياس »

در روايت هاي مسلمانان آمده است كه خضر و الياس آب حيات نوشيدند و در قلمرو ظلمات عمر ابدي يافتند. خضر در بيابان ها و الياس در درياها راه را به گمشدگان نشان مي دهند. به برخي روايات خضر همان الياهوهناوي است

* اين كيست اين؟ اين كيست اين؟ اين يوسف ثاني است اين؟ خضر است و الياس اين مگر؟ يا آب حيواني است اين؟

* خضر از كرم ايزد بر آب حياتي زد

نك زهره غزل گويان در برج قمر آمد

(قلاووز به معناي راهنماست)

ور الياس قلاووزشوي

تا لب چشمه حيوان چه شود؟

* ور خضر وار قلاووز شوي

تا لب چشمه حيوان چه شود؟

* خامش! كه خوش زباني چون خضر جاوداني

كز آب زندگاني كور و كر است مردن

خضر دارنده آب حيات است. اودرآبها و ايلياس درخشكي دليل راه گمشدگان است.

پاينده گشت خضر كه آب حياط ديد پاينده گشت و ديد كه پاينده مي شود

* اينك آن خضري كه ميرآب حيوان گشته بود

زنده را بخشد بقا و مرده را حيوان كند

* چو خضر سوي بحار، ايلياس در خشكي

براي گم شدگان مي كنند استمداد

* تو آن حيدر و بدري كه در بَرّ و بحري

هم الياس و خضري و هم جان جاني

* بريده شد از اين جوي جهان آب

بهارا بازگرد و وارسان آب

از آن آبي كه چشمه خضر و الياس

نديدست و نبيند آنچنان آب

اما خضر و الياس اين دو دليل راه نجات دهنده گمشدگان در زبان نمادين شمس چيزي نيستند جز برترين نيروي انگيزاننده جهان: عشق. |

توضيح ها:

سماء : آسمان

مدين : ميديان

روح اله : عيسي مسيح مشهور به شفا بخش بيماران

روضه : باغ و گلستان

لقاء : ديدار

ضياء : نور

مصطفي : اشاره به حضرت محمد(ص) ومه شكافيدن اشاره به خروج او.

سماع : شنيدن

سُحر : قرباني

بحر : دريا

آفتاب: اخيراً فهرست 28 صفحه‌اي از 1500 يهودي شاغل در هاليوود (اعم از بازيگر، كارگران، تهيه كننده و…) منتشر شده است كه شامل بسياري از مشاهير سينما مي‌شود و به اعتراف تهيه‌كنندگان آن هنوز كامل نيست و بسيارند يهوديان گمنامي كه در هاليوود مشغول به كار هستند. از ميان تهيه‌كنندگان يهودي هاليوود: آدولف زوكر، ساموئل زنتسر، جوئل سيلور و رابرت مردوخ از شهرت بيشتري برخوردارند. در فهرست كارگردانان يهودي با اسامي مشهورتري مواجه مي‌شويم كه برخي از آنها تهيه كنندة آثار خود نيز محسوب مي‌شوند؛ اريك فون اشتروهايم، ژوزف فون اشترنبرگ، ارنست لوبيچ، استنلي كوبريك، ماكس افولس، ديويد كروننبرگ، فريتس لانگ، ويليام شاتنر، رومن پولانسكي، سيدني لوست، بيلي وايلدر، استيون اسپيلبرگ، وودي آلن، سيدني پولاك، راب راينر، كلودللوتش، ژان لوك گدارد، مل بروكس، پيتر باگرانوويچ، ساموئل گلدوين، اندي اكرمن، مايك نيكولز، تيم برتون، ران سيلور، توني راندال و…

فهرست بازيكنان يهودي هاليوود آنچنان طولاني و مفصل است كه جز انتخاب اسامي مشهور، گريزي نيست. اسامي تعدادي از بازيگران مرد يهودي اين چنين است؛ جري لوئيس ، جک لمون ، داگلاس فيربنكس، كرك داگلاس ، مايكل داگلاس ، هريسون فورد، ريچارد گر، داستين هافمن، رابرت رد فورد، رابرت دويزو، پيتر لوري، جان گارفيلد، جرج سيگال، پل نيومن، الي والاش، چارلز برانسون، ارنست بورگنابن، هورست بوخهلست، ژان گلود ون دام(فرانکي) ، تلي ساوالاس، لي‌كاب، جان استيوارت، جف گولد بلوم، پيتر سلرز، توني كريتس، برادران ماكس، يول براينر، ران ريفكين، ادوارد جي رابينسون، مارتين شين، چارلي شين، باب هاپكينز، ريچارد دريفوس، فرد آستر، رابرت داوني جونيور، والتر ماتائو، آلن آلداء، رابين ويليامز، روژه هني، كوين پولاك،‌ اندي كافمن، انتوني شه، رود استايگر، باب هاسكينس، مايكل وايزه و …

و در فهرست بازيگران زن يهودي نيز اسامي آشنا فراوانند از جمله؛ ميشل افايفر، ريتا هايورث، سيلويا سيدني، سارا برنارد، هدي لامار، اليزابت تيلور، مريلين مونرو، لورن باكال، آن نيكرافت، آدري هيپورن، باربارا شرلي، جودي هاليدي، جنيفر رابين، سالي فيلد، سارا جسيكا پاركر، ليز تيلور، كري فيشر، شلي وينترز، دايان وست، سارا بولاك و …

علاوه بر آنچه ذكر شد در فهرست يهوديان مشهور، اسامي آشنايي چون؛ هري هودين، الويس پريسلي، مايكل جكسون، رينگو استار، ديويد گاپرفيلد و مادونا (كه به مكتب صوفيانه كابالا پيوست و در مؤسسه نارالتوراه اسرائيل تعليم ديده است) ، جلب نظر مي‌كند … صرف‌نظر از مضامين سياسي ـ صهيونيستي رايج در سينماي آمريكا، همچنان اين سؤال به قوت مطرح است كه تعداد اندك يهوديان مقيم آمريكا و اروپا، چگونه اين راكم معني‌دارِ سينماگرانِ يهودي را در هاليوود و سينما توجيه مي‌كند؟ مگر شايستگي هنرمندان يهودي در نظام طبقاتي هاليوود چه اندازه است كه اينگونه مشاغل كليدي را در عرصه سينما قبضه كرده‌اند و سؤال ديگر آنكه آيا به راستي هاليوود يهودي است؟


صهیونیسم و برنامه های کودکان
لابي (گروه فشار) صهيونيسم در هاليوود، در عرصه توليد فيلم‌هاي كودكان نيز تا كنون بسيار مؤثر و فعال عمل كرده است. امروز در سراسر دنيا «والت ديزني» نامي آشناست و بيشتر كودكان شخصيت‌هاي كارتوني والت ديزني را به خوبي مي‌شناسند. بد نيست بدانيم اولين شخصيت مشهور آثار والت ديزني: «ميكي ماوس» نمادي از همان يهودي سرگردان و بي کس است كه مدام از سوي رقيبان قوي‌تر تهديد مي‌شود و او صرفاً با اتكا به زيركي و چالاكي خويش، بر تمامي دشمنان فايق مي‌آيد. امروز هم تداوم اين شخصيت كارتوني را در انيميشن «تام و جري» مي‌توان مشاهده كرد که موشي بد جنس و فريب کار با تکيه بر شيطنتها و ناجوانمردي هايش به طرز اعجاب آوري هميشه بر گربه اي نادان و احمق پيروز مي شود. اين قبيل آثار در دادن حس اعتماد به نفس به مخاطبان يهودي ( که دقيقا مفهوم سمبل « موش » را مي فهمند) و همچنين در دادن الگويي دغل و بدجنس به کودکان و نوجوانان بي گناه جهانيان تأثير بسزايي دارند.

هميشه در اين فکر بوده ام که جواب کودکان معصومي را که مي پرسند: «چرا بر خلاف عالم واقع در اين قبيل فيلمها هميشه موش برنده مي شود؟» چگونه بدهم و هيچ گاه پاسخي جز همين تحليل به ذهنم نرسيده است.

مورد ديگر، شخصيت‌هاي كارتوني مطرود و گوشه‌گيري هستند كه به دليل زشت‌رويي توسط ديگران تحقير مي‌شوند ولي در نهايت اين ناتواني و زشتي با توانايي و زيبايي جايگزين مي‌گرد و آنها بر تمامي مشكلات غلبه مي‌كنند و غبطه رقيبان را بر مي‌انگيزند. انيميشن «دامبو، فيل پرنده» در زمره اين گروه از آثاراست. در اين فيلم شاهديم که مادر دامبو بر خلاف ساير فيلها که کلاهي زنگوله دار بر سر دارند ، كلاه عرقچين مانند مخصوص يهوديان را بر سر دارد و به جرم دفاع از فرزندش در اسارت به سر مي‌برد! و خود دامبو هم طي عملياتي در سيرك پرچمي را كه به پرچم رژيم اشغالگر قدس بي‌شباهت نيست به اهتزاز در مي‌آورد.

کارتون «جوجه اردك زشت» هم که شخصيت گوشه گير و آواره و زشت روي فيلم نامه تبديل به قوي زيبايي مي شود و در پايان فيلم به سمت خورشيد مي رود ، از همين کليشه پيروي مي کند و نماد يهودي تنها و مطرودي است که با رفتن به سمت سرزمين موعودش به سعادت رسيده است. « عبارت رفتن به سمت خورشيد در تورات آمده و در بين يهوديان رايج است که منظور از آن بازگشت به سرزمين موعود است»

کارتونهاي بسياري هم مروج زندگي و اخلاق غربي هستند و سعي دارند خصوصا شرقي ها را شيفته و هضم شده در روشهاي غربي نشان دهند و با اين الگودهي مخاطبان را به سمت ارزشهاي دنيوي يهودي-آمريکايي بکشانند ؛ مثلا در سري جديد كارتون سند باد (افسانه هفت دريا) شاهد آنيم كه فضاي شرقي مجموعه هاي پيشين مبدل به فضايي خشونت بار و پر زد و خرد شده است.مثلا در صحنه اي كه سند باد از پشت سكان كشتي كنار مي رود،با هفتاد ضربه شمشيرو خون ريزي بسيار ، كنترل كشتي را به دست مي گيرد . شدت خشونت در اين فيلم آن چنان زياد است كه حتي دريا با خون افراد سرخ مي شود و مثل بسياري از فيلمهاي جديد غربي لشگري از شيطانكها و ديوها با سند باد و نامزد خشن و مبارزطلب او «مارينا» و دوست وفادارش «کيل» مي جنگند. حتي ديالوگها هم خشونت بار است. جالب است كه نويسنده اين فيلم«جان لوگان» در كارنامه خود اثري پر برخورد چون «گلادياتور» را دارد. در اين محصول والت ديزني هم «ميشل افايفر» يهودي به جاي«اريس» خداي جنگ صحبت مي كند.در اين فيلم سند باد بر خلاف گذشته ظاهري كاملا غربي و بي هويت گرفته که در نقش يک دزد دريايي قهار بايد از هفت دريا عبور کند وکتاب صلح را از خداي جنگ (اريس) بدزدد و شهر و شاهزاده را از خطر نابودي نجات دهد. جريان در شهر «سيراکيوس» که شاهزاده عادلي به نام «پروتئوس» در آنجا حکومت مي کنداتفاق مي افتد. در اين فيلم از علاء الدين وعلي بابا هم خبري نيست.

در کارتون «لوک خوش شانس» گانگستري سفيد پوست که نماد کلانتر و قانون اومانيستي آمريکايي است وهميشه ورد زبانش تنهايي و غريبي و آوارگي خودش مي باشد ، با چهره و اخلاقي نيکو (که با وجود اسب بذله گويش « سالي» و سگ خنده رويش «بوشويک» جذابيت دوچنداني مي يابد) هميشه در جستجوي مجرمان و تبهکاران است و هيچگاه با شکست روبرو نمي شود. در بعضي از قسمتهاي آن شاهديم که لوک متمدن و مهربان فرشته نجات سرخپوستان ساده لوح و مردمي از فرقه هاي مذهبي خرافي مي باشد و اگر نبود لوک جنگ قبيلگي و ظلم تبهکاري همه جا را فرا مي گرفت. بالاخره براي ما هنوز جاي اين سوال باقي است که خانه لوک کجاست؟ و چرا هميشه در پايان غرور انگيز پيروزيهايش در غروبي زيبا به سمت خورشيد (نماد سرزمين موعود درکتاب مقدس) مي رود! بالاخره فسادها و جرمهاي فراوان و رو به رشد موجود در غرب را ببينيم يا حرف کارگردان «لوک» را گوش بدهيم.

در بسياري از فيلمها و کارتونهاي پليسي هم جاي اين سوال باقي است.

در کارتون «گاليور» هم مي بينيم سفيد پوست بزرگي با سمبلها و مدلهاي مو و لباس نژاد انگليسي-آمريکايي به جزيره آدم کوچولوها (جهان شرقي) مي رود و اين کوچولوهاي بي دفاع بر قدرت مادي و مغز پرجولان گاليور تکيه کرده و دشمنان خود را شکست مي دهند و بدون حضور گاليور شکست آنها قطعي بود.

در فيلم «رابينسون کروزوئه» هم شاهديم سفيد پوستي انگليسي تبار که کشتي اش شکسته و در جزيره اي تنها مانده است با سياه پوستاني بي تمدن و وحشي و آدم خوار رو برو مي شود که يکديگر را قرباني کرده و مي خورند؛ اما رابينسون پرعاطفه و دل نازک يکي از اين بي تمدنها را به نام «جمعه» از دست قبيله آدم خوار و سبک مغزش نجات مي دهد و جمعه در اثر همنمشيني با اين يار مهربان « با سواد» مي شود و به سمت تمدن و پيشرفت حرکت مي کند و به تدريج تمام آن مردم عقب مانده به شيوه هاي زندگي و معاشرت رابينسون ايمان آورده و آن قهرمان بزرگ را به عنوان رهبر و منجي عزيز خود مي پذيرند و به سبک او زندگي مي کنند. آيا غلوآميزتر از اين هم مي شد تمدن غرب را به عنوان تنها سرور و راهبر جهانيان توسعه نيافته و به اصطلاحِ غربي ها «جهان سومي» ، معرفي کرد يا نه؟

نگره صهيونيستي حاكم بر آثار والت ديزني، بعضاً به توليد انيميشن‌ها و فيلمهاي تاريخي در خصوص زندگي انبياي الهي منجر شده كه سه كارتون: «كشتي نوح، زندگي حضرت موسي و زندگي حضرت يوسف» عليهم‌السلام از آن جمله‌اند. در تمامي اين آثار، بر اساس قصص تورات، روايات تحريف شده‌اي از زندگي انبياي اولوالعزم ارائه شده است که شأن و منزلت و عصمت اين بزرگ مردان را در ذهن مخاطب پائين مي آورد و رواج سکولاريسم (جدايي دين و دنيا) و مادي گرايي را تسريع مي کند. جالب توجه آنكه در برخي از اين آثار، شخصيت‌هاي اصلي انيميشن با صداي مشهورترين ستارگان يهودي سينما سخن مي‌گويند! مثلاً در انيميشن «پرنس مصر» كه روايتگر زندگي حضرت موسي عليه‌السلام است، «وال كيلمر» به جاي موسي عليه‌السلام، «ميشل اِفايفر» به جاي همسر و «ساندرا بولاك» به جاي خواهر او صحبت مي‌كنند. همچنين در تيتراژ پاياني اين انيميشن پر هزينه اسامي مشهور ديگري (از بازيگران يهود هاليوود) مي‌توان ديد كه صداي آنها براي بسياري از تماشاگران غربي خاطره‌انگيز و آشناست.

علاوه بر انيميشن، در عرصه فيلم كودك نيز هاليوود از تعدي صهيونيست‌ها مصون نمانده و كليشه‌هاي خاصي در قالب فيلم كودكان، طي چند دهه اخير مدام تكرار شده‌اند. مثلاً كليشه كودك محروم مانده از ميراث اجدادي يا جدا افتاده از آغوش گرم مادر كه هر يك به نوعي تداعي‌گر يهودي مظلوم و به دور مانده از سرزمين مادري خويش‌اند در اين قبيل داستان ها از پيام هايي که در کتب مقدس يهوديان آمده است ومخاطب يهودي و بسياري از غير يهوديان به راحتي مي فهمند که منظور از آن چيست استفاده مي شود يهوديان اسراييل را مادر قوم خويش مي دانند و اينکه شهر يا منطقه اي به انسان تشبيه شود، درجاي جاي تورات آمده است.«داستان سيندرلا»مثال خوبي براي اين كليشه نخ‌ نما وتكراري است.

داستان « هاچ زنبور عسل » هم به کودک يهودي مي فهماند که بايد به دنبال مادرزيبا و نوراني خويش باشي و همه غير يهوديان موجوداتي مخوف ، بدجنس و حتي بد بو هستند که مي خواهند او را از بين ببرند . اين داستان به بچه هاي غير يهودي هم اين پيام را القاء مي کند که ديگران دشمنان و موانع رسيدن او به هدفش هستند و در مجموع حس اعتماد به ديگران را در کودک از بين مي برد

كليشه كودك شيطاني كه با زيركي بر دشمناني كه قصد تجاوز به خانه و كاشانه او را دارند، فايق مي‌آيد و آنها را به سختي مجازات مي‌كندهم شبيه مورد قبلي است . مجموعه طنز «تنها در خانه» بر اساس همين كليشه پديد آمده و با نگاهي ساده به مضامين آن، ردپاي چهار جنگ اعراب و اسراييلي و شكست اعراب در هر چهار جنگ را مي‌توان ديد.

برخي از آثار انيميشن نيز محملي براي پيام‌هاي سياسي هستند. مثلاً در كارتون «شير شاه» ردپاي نزاع دو ابرقدرت طي سال‌هاي جنگ سرد و آشتي مجدد نسل‌هاي آتي بعد از فروپاشي نظام كمونيستي در شوروي سابق به وضوح مشهود است. توضيح اينکه شير نماد سلطه جهاني يهود است و در تورات آمده است : « وبقيه يعقوب ، در ميان امتها و قومهاي بسيار مثل شيردر ميان جانوارن جنگل و مانند شير درنده در ميان گله هاي گوسفند خواهند بود که هنگام عبور پايمال مي کند و مي درد و کسي نمي تواند مانع او شود . قوم اسراييل دربرابر دشمنانش خواهد ايستاد و آنها را نابود خواهد کرد . »

سامانه پاسخگويي به سئوالات شرعي از طريق پيام كوتاه از سوي دفتر آيت‌الله مكارم شيرازي راه‌اندازي شد.

پايگاه اطلاع رساني دفتر آيت‌الله العظمي مكارم شيرازي، مقلدين اين مرجع تقليد مي‌توانند با ارسال پيام كوتاه به شماره 30008541 سئوال خود را ارسال كرده و پاسخ آن را از طريق پيام كوتاه دريافت كنند.

بر اساس اين گزارش با توجه به اينكه بهره‌برداري از اين امكان در مرحله آزمايشي است، تعيين مدت زمان براي ارسال پاسخ در شرايط فعلي امكان پذير نيست.

بنابر اعلام دفتر آيت‌الله مكارم شيرازي از طريق اين سامانه پاسخگويي فقط به سوالات فقهي و احكام شرعي پاسخ‌هاي لازم ارائه مي‌شود.

همچنين پاسخ بسياري از سئوالات نيز در پايگاه اينترنتي دفتر آيت‌الله مكارم شيرازي به نشاني www.makaremshirazi.com ارائه شده است كه مقلدان اين مرجع تقليد مي‌توانند با مراجعه به اين پايگاه پاسخ‌هاي لازم را دريافت كنند.

ترافیک. این درد مشترک و نام آشنا که جزئی از زندگی روزمره مان شده و به نوعی به عادتی همیشگی بدل شده است. ترافیک خود پدیده ای چند وجهی است به گونه ای که از زوایای گوناگون می توان بدان نگریست. بهتر است در اینجا تنها به عنوان یک معضل به ترافیک نگاه کنیم. معضلی که خود انواع مسائل را برای ما ساکنان کلان شهر پدید آورده است و از این رو موضوع سخنان زیادی در دهه های اخیر قرار گرفته است. تناقض جالب و هیجان انگیز این است که هر چه صحبت و راهکار در زمینه حل معضل ترافیک ارائه شده است بر میزان آن افزوده شده است. در این زمینه هم به نظر می رسد بیش از آنکه به مساله افزایش سطح کمی و کیفی حمل و نقل عمومی توجه شود، به فرهنگ استفاده ازخودرو شخصی اشاره شده است. اما سوالی که در اینجا به نظر می رسد این است که واقعا جایگاه حمل و نقل عمومی در جامعه ما به چه صورت است و آیا پاسخگوی نیازهای شهروندان می باشد؟ یا اینکه تا چه حد به شکل گیری اخلاق شهروندی کمک می کند؟

به نظر می رسد وسیله نقلیه عمومی در وجهه های مختلف در جامعه ما از قبیل تاکسی؛ اتوبوس و مترو، نه تنها خود به شکل گیری اخلاق شهروندی کمکی نمی کند بلکه در بسیاری موارد، پایه نوعی بی اخلاقی و شهروند ستیزی و حرمت شکنی خانواده را بنا می کند. اخلاق شهروندی تا اندازه زیادی تابع فضاهای عمومی شهری است. شهری که به کرامت انسانی احترام بگذارد؛ فردیت دگر خواه در آن شکل می گیرد. وقتی شهروندی در استفاده روزمره از وسیله حمل و نقل عمومی مثل تاکسی یا اتوبوس، به دلیل جرائم رانندگی و قانون شکنی راننده، دچار دلهره ای دائمی است. البته در میان این قشر زحمت کش کم نیستند افرادی که با وجود سخت ترین شرایط، حقوق و اخلاق شهروندی را رعایت می کنند اما متاسفانه همه ما می دانیم که غالبا احترام به حقوق شهروندی در این زمینه بسیار کم رنگ است. وقتی مسافربران به راحتی به خود اجازه توقف در هر نقطه شهر را می دهند، بدون آنکه در نظر داشته باشند که وقت شهروندان با ارزش تر از آن است که بخواهند لحظاتی را در ترافیک ایجاد شده سپری کنند.

برگردیم به ایستگاه مترو. آنجا که بلند گوی مترو دائما از مسافران می خواهد تا برای حفظ ایمنی، پشت خط قرمز بایستند، اما با کمال تاسف مشاهده می شود که نیمه بیشتر مردم جلوتر یا روی خط ایستاده اند، چون آن لحظه تنها به این می اندیشند که قطار بایستد و درب های آن باز شود تا صندلی برای نشستن داشته باشند. همه اینها اخلاق شهروندی را تشکیل می دهند. البته نباید از ذکر این نکته غافل بود که بعضا جملات و تصاویری در ایستگاه دیده می شود که حاوی نکاتی آموزنده و حاوی اخلاق شهروندی است. ولی مهم آن است که این جملات چه زمان در میان مردم به عینیتی کامل می رسد.

به نظر می رسد باید در راستای بهبود وضعیت حمل و نقل شهری، برنامه ریزی های دقیق تری در راستای ارتقای فرهنگ و اخلاق شهروندی صورت گیرد. چرا که عرصه های فضای عمومی شهری از پیاده رو و خیابان و پارک گرفته تا اتوبوس و مترو، همگی در ساختمند کردن اخلاق شهروندی و بازتولید آن موثر هستند. بهتر آن است که تمهیداتی در جهت آموزش به گردانندگان سیستم حمل و نقل شهری و شهروندان به عنوان مسافران و همراهان همیشگی این سیستم داده شود تا در آینده نه شاهد تخلفات رانندگان این سیستم باشیم و نه آثار خسارات وارده از سوی شهروندان را، به میراث عمومی مردم در سیستم حمل و نقل شهری ببینیم.

حضرت ابراهیم علیهالسلام همراه با فرزندش خانه خدا را بنا نهاد و كار را به اتمام رساند. دستها را به سوی آسمان بلند كرد و از خدا خواست: رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاَةِ وَمِن ذُرِّیتِی پروردگارا مرا برپادارنده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز. (1)

نماز، همان ستون خیمه گاه دین است و والدین باید كودك را برای نماز خواندن تربیت كنند. این كار نیاز به دقت دارد و دشوار است، چرا كه اگر او را پیش از تكلیف برای این مهم عادت ندهیم، به جا آوردن آن در ابتدای تكلیف، سخت، تكراری و به خصوص برای نماز صبح درد سرساز است. به خصوص اگر نوجوان در این رابطه با اصرار زیاد والدین مواجه شود منجر به لجبازی یا دروغگویی وی می شود و آن زمان، برای هدایت این نهال سركش كمی دیر شده است و مشكل چند برابر!

روایات نسبتاً زیادی در رابطه با نماز و سن شروع به آن وارد شده است. در اینجا فرصت پرداختن به تك تك آنها نیست، اما می توان با دسته بندی و ذكر چند نمونه از هر كدام به نتایج مطلوبی رسید. این روایات به لحاظ عبارات به كار رفته در آن به سه دسته تقسیم میشوند.

دسته اول روایاتی كه در آنها از لفظ «وجوب» برای شروع نماز استفاده كرده است.

دسته دوم روایاتی هستند كه لفظ «امر» به نماز و «مؤاخذه» برای آن را به كار گرفته است.

دسته سوم روایاتی هستند كه در آنها، اجازه تنبیه بدنی كودكان برای اقامه نمازشان داده شده است.

با جمعبندی روایات، برای آموزش نماز سه مرحله باید به ترتیب طی شود. 

اول: از زمانی كه كودك قدرت فهم نماز را پیدا می كند، باید آموزش نماز را آغاز كرد. اگرچه این فهم به صورت اجمالی باشد. این مرحله تقریباً از پنج یا شش سالگی شروع و به شش تا هفت سالگی ختم میشود. در این سنین نباید اجباری در كار باشد و فقط كودك را با نماز آشنا می كنیم. شاید بتوان این اختلافی را كه در سن ابتدای شروع نماز است را به تفاوتهای رشد عقلی كودكان برگرداند.

دوم: این مرحله از شش یا هفت سالگی شروع و به نه الی ده سالگی ختم می شود. در این مرحله، آموزش نماز به صورت جدی و به روش مستقیم است. در این روش والدین نماز آنان را تحت نظر می گیرند و در صورت اهمال كاری آنان را مؤاخذه می كنند.

سوم: این مرحله آخر از نه یا ده سالگی شروع شده و تا بلوغ ادامه دارد. نماز خواندن برای كودك در این سنین امری كاملاً جدی محسوب شده و تا آنجا بر آن تأكید می شود كه برای ترك نماز ممكن است، تنبیه بدنی شود. این مرحله ای است كه كودك كاملاً با احكام و فواید و آثار نماز هم آشنا می شود و استدلالهای بزرگترها در او كارگر میافتد.

این روایات به صورت كلی سنین شروع به آموزش نماز را مطرح و به صورت خیلی اجمالی حدود انتظار والدین را در هر مرحله بیان كردند. اما اینكه آموزش به چه صورتی باید شروع شود را روشن نكرده اند. به عبارت دیگر، در این روایات بیان نشده است كه ایا به كودك پنج، شش ساله، نماز كامل آموخته شود یا آموزش به صورت گام به گام باشد.

در روایتی كه عبدالله بن فضاله از امام صادق علیه السلام نقل می كند، روش این آموزش با لحاظ سن به تفصیل بیان شده است و ذكر آن روایت و بررسی آن خالی از لطف نیست.

آنگاه كه پسر سه ساله شد به او می گویند، هفت بار بگو «لا اله اله الله»، وقتی سه سال و هفت ماه و بیست روز شد به او می گویند هفت بار بگو «محمد رسول الله» وقتی چهار ساله شد به او میگویند هفت بار بگو «صلی الله علی محمد و آل محمد». آنگاه كه پنج سالش تمام شد از او می پرسند، دست چپ تو كدام و دست راست تو كدام است. اگر جواب صحیح داد او را رو به قبله كرده و می گویند: سجده كن و رهایش می كنند تا شش ساله شود. وقتی كه شش سالش تمام شد ركوع و سجود را به او می آموزند و به نمازش وامی دارند تا هفت ساله شود. وقتی هفت ساله شد به او می گویند: دو دست و صورتت را بشوی؛ آن وقت به او می گویند نماز بخوان تا نه سالش تمام شود. در آن هنگام وضو و نماز را به او می آموزند و برای آن او را می زنند. هرگاه وضو و نماز را آموخت، خداوند والدینش را مشمول رحمت خود می كند.

  این روایت مراحل شروع آموزش نماز را از مبانی اعتقادی آن آغاز می كند، یعنی این مبانی زمینه ساز آموزش نماز كودك تا چهار سالگی است. مرحله بعدی وقتی است كه كودك قدرت تشخیص دست چپ و راستش را دارد و این سن پنج سالگی معرفی شده است. به او در این سن سجده كردن را كه اصل این عبادت است می آموزند. مرحله سوم از شش سالگی شروع شده كه صورت نماز را یك سال تمرین می كند. سپس با تمام شدن هفت سالگی، علاوه بر صورت نماز، شستن دست و صورت را هم بر تمرینات او می افزایند. بالاخره در مرحله نهایی، به كودكی كه چهار سال به تمرین اعمال و حركات نماز پرداخته، آموزش كامل وضو و نماز داده می شود و او را برای ترك این كار مؤاخذه می كنند و ممكن است در صورت لزوم از تنبیه بدنی هم استفاده كنند و به این صورت این عبادت، عادتی پایدار در كودك خواهد شد.

بيشتر از اين‌که ما از چه کلمه‌اي استفاده مي‌کنيم، طرز فکر و نگرش ما در نحوه استفاده از آن کلمه، مهم است. اگر نگرش ما صحيح نباشد و با استفاده صحيح از کلمات نتوانيم با کودک ارتباط برقرار کنيم، کودک نمي‌تواند منظور ما را به درستي درک کند. اگر کلمات خالي از احساس باشند، اثري بر کودک نمي‌گذارند. اما هنگامي که استفاده از کلمات همراه، با هم حسي و توجه باشد، هر صحبتي که مي‌کنيم مستقيماً بر ذهن و قلب کودک اثري مثبت بر جاي مي‌گذارد.

کلمات و نحوه استفاده از آنها، تأثير عظيمي بر کودکان دارند. معمولا بلندي صدا، تن صدا و آهنگ گفتار ماست که به کودک اين پيام را منتقل مي‌کند، که چه عکس‌العملي نشان بدهد. والدين مي‌توانند تمرين کنند که با يکديگر و با کودک‌شان محترمانه صحبت کنند. خيلي مهم است که با کودک ارتباطي مثبت برقرار گردد تا متقابلاً عکس‌العملي مثبت از کودک دريافت کنيم.

در زير ليستي از اشتباهات متداول در گفتگو، گنجانده شده است که با هم آن را بررسي مي‌کنيم:

 مقصر شمردن و متهم دانستن

چرا هميشه اين کار رو مي‌کني؟ باز هم اشتباه کردي!!!

واقعا نمي‌دونم مشکلت چيه؟

تو واقعا نمي‌توني يک بار هم که شده، يک کار رو درست انجام بدي؟

 برچسب زدن

آخه تو چقدر بي‌دست وپايي! اين کاري که تو کردي رو، فقط يک آدم بي‌عقل انجام مي‌ده. مثل انسان‌هاي اوليه، غذا مي‌خوري.

نگاه کن اتاقت چقدر به هم ريخته است، مثل حيوان‌هاي جنگل.

تهديد

اگر يک بار ديگه اين کار رو انجام بدي، مي‌دونم چه کارت کنم!

يا الان مي‌آي يا تنهات مي‌ذارم و مي‌رم.

 دستور و امر و نهي

عجله کن! هنوز نشستي؟! اون کار رو نکن!

همين الان اين کار رو انجام بده منتظر چي هستي؟ خوب راه بيفت ديگه!

 نصيحت و موعظه کردن

بچه‌هاي خوب اين‌جوري حرف نمي‌زنن

اگر يک کم ادب داشتي، اين کار رو نمي‌کردي

 اخطار و اعلام خطر کردن

اون کار رو نکن آسيب مي‌بيني!، ژاکتت رو بپوش سرما نخوري!، مواظب باش نيفتي!، مواظب باش...

مهر طلبي و ايجاد عذاب وجدان

ممکنه بس کني؟ هيچ مي‌فهمي چه کار داري مي‌کني؟ حالمو بد مي‌کني... وقتي خودت مادر شدي اون وقت مي‌فهمي اين کار چقدر سخته و من چقدر برات زحمت کشيدم!

 مقايسه کردن

يک کم از برادرت ياد بگير...، نگاه کن خواهرت چقدر خوش اخلاقه نگاه کن دختر خاله‌ات، چقدر قشنگ غذا مي‌خوره

 طعنه و کنايه

کيفت رو تو مدرسه جا گذاشتي... فکر نمي‌کني چقدر کار خوبي کردي؟ اصلا خجالت نداره! يه وقت خودت رو جا نگذاري؟!

تو به اين مي‌گي دست خط؟ آه يادم نبود، خرچنگ قورباغه هم بلدي بنويسي.

 پيشداوري کردن

تو وارد هر شغلي که بشي، سريع اخراجت مي‌کنن.

دوباره دروغ گفتي؟! وقتي بزرگ شدي ديگه هيچ‌کس بهت اعتماد نمي‌کنه. تو خودخواهي، هيچ وقت هيچ‌کس باهات دوست نمي‌شه.

 خوب، همين‌که در حال خواندن اين ليست بوديد، چه احساسي داشتيد؟ آيا خودتان را در حال بازگويي برخي از اين جمله‌ها نمي‌ديديد؟ شايد تنها تعداد معدودي از والدين باشند که اين‌طور با کودک‌شان صحبت کنند و هرگز احساس گناه نکنند! اما به خودتان سخت نگيريد. شما مي‌توانيد از اين به بعد طرز صحبت با کودکتان را بهبود بخشيد. يک پيشنهاد موثر اين است که آگاه باشيد و سعي کنيد با کودک‌تان همانطور مودبانه صحبت کنيد که سعي مي‌کنيد با يک غربيه يا يک دوست صحبت کنيد وقتي شما در اين مسير قرار بگيريد عشق بيشتري در کلامتان ايجاد مي‌کنيد و با کودک‌تان ارتباط بهتري برقرار مي‌کنيد. حواستان باشد نحوه صحبت کردن شما با کودک‌تان، دقيقا همان نحوه‌اي است که آنها با فرزند‌شان، در آينده صحبت خواهند کرد.