مجله الكترونيكي

حال بعضي از مؤمنان

شأن نزول آيه ۱۰ سوره عنکبوت و ۹۲ سوره نساء 

روزها سپري مي شد . هر روز که مي گذشت ، در تاريک خانه دل عده اي راه گم کرده و حيران ، دريچه هايي از هدايت باز مي شد. آنان ايمان مي آوردند و در دژ محکم و با صلابت مسلماني جاي مي گرفتند.در اين ميان « عيّاش» نيز از قافله رو پويان نور عقب نماند و در آن شرايط سخت و خفقان آور ، به پيامبر اکرم (ص) پيوست و ايمان آورد. تا مدتي ، تنها پيامبر از مسلمان شدنش با خبر بود. چون بستگان او به شدت با رسول خدا (ص) مخالف بودند و در دشمني با او از هيچ کوششي دريغ نمي کردند، او ايمان خود را آشکار نمي کرد. اطرافيان عياش اگر در ميان يکي از افراد اندک تمايلي به پيامبر مي ديدند، به سختي او را سرزنش مي کردند و اگر از وي نوميد مي شدند، او را از خود مي راندند. عياش براي حفظ ايمان خود و در امان ماندن از آزار و زخم زبان خويشان ، راه هجرت را برگزيد و با اجازه پيامبر ، راهي مدينه شد و به ديگر مهاجران پيوست. اين خبر بي درنگ در مکه پيچيد و مشرکان را نگران ساخت. مادر عياش که «اسما بنت مخرومه» نام داشت، بيش از ديگران غمگين شد ، به ويژه دو فرزند ديگر اين زن به نامهاي «ابوجهل» و «حرث» که برادران ناتني عياش بودند، نزد مادر ، عياش را سرزنش مي کردند و از ايمان آوردن او ناخرسند بودند. مادر بسيار بي تابي مي کرد و هجرت فرزند به مدينه و دوري او بر داغ دل مادر مي افزود . او خواب و خوراک نداشت و در بستر بيماري ، رو به مرگ بود .
ابوجهل و حرث که براي بازگرداندن عياش در پي بهانه اي بودند، وقتي شدت بيماري مادر را ديدند ، به سوي مدينه روانه شدندو به سرعت خود را به مدينه رساندند. آنان پس از پرس و جو ، برادر را يافتند و بي مقدمه، بيماري مادر را با او در ميان گذاشتند و گفتند اگر او به مکه باز نگردد ، مادر از غصه دقّ مي کند و مي ميرد.برادران از او خواستند که براي بازگشت سلامت مادر ، مدتي هر چند اندک، به وطن بازگردد. سخنان آن دو بر عياش اثر گذاشت و چون مادرش را دوست مي داشت، بدون کمترين مقاومتي پذيرفت، ولي چون از کفر و بي ديني برادران با خبر بود، از آنان قول گرفت که او را در عمل به باورهايش آزاد بگذارند. آن دو نيز به ظاهر موافقت کردند و هر سه نفر به قصد مکه حرکت کردند. مدينه را پشت سر گذاشتند و به مکان خلوتي رسيدند . هيچ کس در آن اطراف ديده نمي شد. بنابر اين ، فرصت را غنيمت شمردند و براي فرونشاندن کينه و حسادت ديرينه شان ، او را محکم با طناب بستند و به او تازيانه زدند تا اين که خودشان خسته شدند و او را با سر و صورتي خون آلود زير آفتاب رها کردند. هنگام رفتن، به او گفتند تنها در يک صورت به او کمک مي کنند و نجاتش مي دهند و آن اين که از آيين يکتاپرستي چشم بپوشد و آيين بت پرستي را چون گذشته در پيش گيرد. عياش نيز پذيرفت و از آيين اسلام برائت جست. با اين که او مي توانست با به کارگيري اصل تقيّه و پنهان کاري، به ظاهر به خواسته هاي آنان تن دهد، ولي در قلب همچنان به پيامبر اسلام (ص) وفادار بماند، ولي او چنين نکرد و به طور کلي ، از آيين اسلام دست برداشت. در اين جا آيه ۱۰ سوره عنکبوت نازل شد و چنين افرادي را که در زير شکنجه ، دينشان را رها مي کنند، نکوهش کرد:
از ميان مردم ، کساني هستند که مي گويند: به خدا ايمان آورده ايم و چون در (راه ) خدا آزار کشند، آزمايش مردم را مانند عذاب خدا قرار مي دهند و اگر از جانب پروردگارت ياري رسد، حتماً خواهند گفت : ما با شما بوديم. آيا خدا به آنچه در دلهاي جهانيان است ، داناتر نيست ؟ ﴿۱۰ ﴾ پس از اين ماجراي غم انگيز ، عياش به همراه دو برادر خود راه مکه را در پيش گرفت. با وجود جدايي از اسلام و هم انديشه شدن با عقايد ابو جهل و حرث ، هم چنان آتش کينه و نفرت از آن دو در دلش شعله ور بود و خشونتهاي آنان را از ياد نمي برد
عياش با خود عهد بسته و قسم ياد کرده بود که در اولين فرصت ، از آن دو انتقام بگيرد و در خارج از حرم ، آنان را به قتل برساند، ولي سخني نمي گفت. هنگامي که مادرش را ديد ، او را در آغوش گرفت. مادر از ديدن او خوشحال شد و از روي گرداني فرزندش از اسلام، شادمان بود، ولي عياش روي خوش نشان نداد. ساعتي بعد، آنجا را ترک گفت و به سوي خانه خود رهسپار شد. وقتي از فشار اطرافيان کاسته شد و او احساس آرامش کرد، به فکر فرو رفت و به خود آمد. عشق به پيامبر لحظه اي او را آرام نمي گذاشت. دوست داشت همان لحظه پرواز کنان در مدينه فرود آيد و بار ديگر رخسار نوراني پيامبر را از نزديک ببيند. بسيار پشيمان بود. مي خواست که فرياد توبه برآورد، ولي مي ترسيد .چند روزي گذشت ديگر کسي مراقب او نبود، تا اين که غروب يک روز که سياهي شب رفته رفته همه جا را فرا مي گرفت، عياش در حالي که بقچه اي زير بغل داشت ، پنهاني از شهر مکه بيرون آمد و از مسيري ناشناخته، به سوي مدينه حرکت کرد. چند روز بعد مسلمانان مدينه ، او را در جمع خود ديدند و از او به گرمي استقبال کردند. حالا ديگر ايمانش محکم شده بود و همه جا در رکاب پيامبر حضورداشت. مدتها گذشت و عياش با زندگي جديد، گذشته را از ياد برد و ابو جهل و حرث را نيز فراموش کرد و ديگر به انتقال نمي انديشيد. در اين ميان ، برادرش حرث نيز در اثر آموزشهاي رهايي بخش اسلام مسلمان شد و براي بيعت با پيامبر به مدينه هجرت کرد. روزي به طور اتفاقي ، عياش ، برادرش ، حرث را ديد. حرث جلو رفت تا حال او را جويا شود و خواست عياش را در آغوش بگيرد، ولي عياش که از مسلمان شدن حرث بي خبر بود، شکنجه هاي برادر را به ياد آورد و آتش انتقام در دلش شعله ور شد. بي آنکه سخني بگويد و روي خوشي از خود نشان دهد، براي وفاي به سوگندش ، شمشير از غلاف بيرون کشيد و سينه برادر را دريد و او را در جا کشت. لحظه اي بعد، مسلمانان در اطرافش گرد آمدند و به سرزنش او پرداختند و عياش را از مسلمان شدن برادر خود باخبر ساختند.
عياش با شنيدن اين خبر ، تاب نياورد و بي حال شد و بر زمين افتاد. هنگامي که به هوش آمد، اشک ريزان نزد پيامبر اکرم (ص) رفت و جريان را گفت . اين بود که آيه ۹۲ سوره نساء نازل شد:  و هيچ مؤمني را نسزد که مؤمني را جز به اشتباه ، بکشد و هر کس مؤمني را به اشتباه کشت، بايد مؤمني را آزاد و به خانواده او خون بها پرداخت کند، مگر اين که آنان گذشت کنند و اگر (مقتول ) از گروهي است که دشمنان شمايند و (خودِ) وي مؤمن است. (قاتل ) بايد بنده مؤمني را آزاد کند ( و پرداخت خون بها لازم نيست) . و اگر (مقتول) از گروهي است که ميان شما و ميان آنان پيماني است ، بايد به خانواده وي خون بها بپردازد و بنده مؤمني را آزاد کند و هر کس (بنده) نيافت، بايد دو ماه پياپي ، به عنوان توبه از خدا، روزه بدارد و خدا همواره داناي سنجيده کار است . ﴿۹۲ ﴾

آغاز التقاط (شأن نزول آيه۵۱ سوره عنکبوت)

با فرارسيدن ظهر ، فرياد الله اکبر از مسجد طنين انداز شد. مسلمانان خود را به مسجد رساندند تا پشت سر پيامبر ، نماز را به جماعت به جاي آورند. نماز آن روز با شکوهتر از هميشه برگزار شد. آن روز عمر بن خطاب در مسجد ديده نمي شد. همه مي دانستند او هميشه در صف اول نماز مي ايستد. از اين رو، غيبت او نشان مي داد که اتفاق مهمي براي وي روي داده است. همه از هم مي پرسيدند و از حال او جويا مي شدند، ولي هيچکس از او خبر نداشت. ناگهان وي از راه رسيد و وارد صحن مسجد شد. نگاهها به او دوخته شد. همه منتظر بودند همگان را از اتفاق مهمي که برايش رخ داده است ، با خبر سازد. او از دور پيامبر را ديد و بي آنکه سخني بگويد، شتاب زده ، از ميان جمعيت خود را به نزديک پيامبر رساند. همه دانستند عمر بايد خبر جديدي آورده باشد، عده اي به هراس افتادند و گمان کردند که جنگي در پيش است که عمر اين گونه رفتار مي کند. گروهي نيز آنان را دلداري مي دادند و به آرامش و انتظار فرا مي خواندند. پس از چند لحظه ، عمر در حالي که نفسش به شماره افتاده بود ، به پيامبر سلام کرد و پيامبر نيز سلام او را پاسخ گفت : عمر با عجله نوشته اي را که در پارچه اي پيچيده شده بود، از زير بغل درآورد ، آن را باز کرد و خطاب به پيامبر گفت : اين نوشته را که مي بينيد ، از شخصي يهودي دريافت کرده ام ، با خواندن آن به مطلبهاي خوب و آموزنده آن پي بردم. مطلبهايي که تاکنون نشنيده و در جايي نديده بودم . اي رسول خدا ! اگر اجازه دهي، اين مطلبهاي شنيدني را که متن تورات است ، براي جمع بخوانم. پيامبر فرمود: اگر چنين است که مي گويي و از آيه هايي است که بر حضرت موسي (ع) نازل شده ، مي تواني آن را بخواني . عمر بدون توجه به متن تحريف شده تورات ، خواندن نوشته را آغاز کرد. پس از خواندن هر جمله ، رنگ چهره پيامبر دگرگون مي شد، ولي به روي خود نمي آورد. عمر با اين گمان که اين مطلبها، پيامبر را خوشحال مي کند، بي آنکه به چهره پيامبر بنگرد و در حالتهاي ايشان دقت کند، به خواندن ادامه مي داد، ولي ديگر مسلمانان ، به دگرگون شدن حال پيامبر اکرم (ص) پي بردند، ولي به احترام سکوت پيامبر، سخني نمي گفتند. تنها «عبدالله بن ثابت» ، خدمتگزار رسول خدا که نزديک عمر ايستاده بود، تاب نياورد و با اشاره اي ، عمر را متوجه کرد و گفت : واي بر تو ، بس کن. مگر ناراحتي پيامبر را نمي بيني؟ اين چه سخناني است که مي خواني؟ آن را رها کن . عمر نيز دست نگه داشت و سکوت اختيار کرد. در اين جا آيه ۵۱ سوره عنکبوت نازل شد :
آيا براي ايشان بس نيست که اين کتاب را که بر آنان خوانده مي شود، بر تو فرو فرستاديم؟ در حقيقت در اين (کار) براي مردمي که ايمان دارند، رحمت و يادآوري است. بگو : کافي است خدا ميان من و شما شاهد باشد آن چه را که در آسمانها و زمين است ، مي داند و آنان که به باطل گرويده و خدا را انکار کرده اند ، همان زيان کارانند ﴿۵۱ ﴾